Historia Urszulina

 

Adam Panasiuk

 

Dzieje wsi Łomnica

 

1. Geneza powstania wsi i jej dwory w okresie Rzeczypospolitej Szlacheckiej

Nazwa wsi Łomnica (Łumnycza, Lumnycza) pojawiła się w chełmskich zapiskach ziemskich w 1539 roku, zaś w księgach sądowych już w 1519 roku. Może wywodzić się od tego, że bieg pobliskiej rzeki Piwonii załamuje się, bądź też od kształtu wsi, lub też od słowa ukraińskiego „łomić”, co oznacza „orać”.

Pierwszymi właścicielami gruntów wsi Łomnica była rodzina Wereszczyńskich, choć już w 1542 roku Zygmunt Wereszczyński połowę dóbr Łomnicy, Wereszczyna, Woli Wereszczyńskiej, Lejna i Lina odsprzedał podczaszemu chełmskiemu Wojciechowi Siedliskiemu za kwotę 1.000 florenów. Według stanu z 1564 toku współwłaścicielami wsi byli Stanisław, Jan i Andrzej Wereszczyńscy oraz Elżbieta Siedliska, zaś w pod koniec XVI wieku wieś w większości przeszła na własność Mikołaja, a później również Andrzeja i Pawła Brodowskich. Pod koniec szesnastego stulecia dziedziców było na tyle dużo, iż w 1596 roku na wniosek Mikołaja Brodowskiego dokonano podziału lasów, wchodzących w skład tej części dóbr wereszczyńskich. Bory i lasy zwane Załukie wyznaczały trzy linie: Ściana pierwsza z drugą stroną włók wolańskich poczyna się od Stawu Łomnickiego, idzie aż do granicy świerszczowskiej. Druga ściana wierzchowina tegoż Stawu Łomnickiego, aż do rzeki Piwonij, na której jest grobelka na samej wierzchowinie stawu. Trzecia ściana od tej grobelki u rzeki Piwonij idzie granicami z Łęczną, po tym Świerszczowem, aż do ściany pierwszej włók wolańskich. Północną granicę lasów załuckich stanowiła więc wieś Łomnica. Ówczesna Łumnycza była wsią kolokacyjną, czyli bardzo rozdrobnioną na działki różnej wielkości, pozostające, o czym już wspomniano, we władaniu różnych dziedziców.  

Wieś w drugiej połowie XVII wieku w części znowu wróciła do Wereszczyńskich, a ich jednymi z pierwszych właścicieli stali się Stanisław i Paweł Wereszczyńscy. W wyniku dokonanego w 1658 roku podziału majątku wereszczyńskiego również dobra Łomnicy trafiły do kilku właścicieli, między innymi do Uhrowieckich. Z dokumentów urzędowych sporządzonych przy podziale majątku dowiadujemy się, iż w tym roku w Łomnicy istniały zagrody Jakubikowska i Lekopowska. Pod koniec XVII wieku właścicielami dóbr Łomnica zostali bracia Mikołaj, Jan i Aleksander Wereszczyńscy, jednakże w przeciągu kilku lat wieś ponownie zmieniała właścicieli. Najpierw wieś zakupił ród Czernych herbu Nowina z Kijan, a następnie w 1696 roku Walerian z Jasionki Jasieński, noszący tytuł podwojewodziego radomskiego i komornika lubelskiego. Na początku XVIII stulecia Jasieńscy sprzedali wieś łowczemu smoleńskiemu Michałowi Jeziernickiemu, a w 1717 roku część dóbr łomnickich nabył Wiktoryn Ludwik Wereszczyński, stolnik krasnostawski i pisarz kapturowy, a następnie sędzia ziemski chełmski i kasztelan lubelski. W 1738 roku został nawet deputatem na Trybunał Koronny. W latach osiemdziesiątych dobra łomnickie podzielone były już na dwie części, jedna należała do Bońkowskiej, a druga dalej do Wereszczyńskich. Sama Łomnica była wówczas niedużą wsią, gdyż spis ludności przeprowadzony w 1786 roku wykazał jedynie 16 domów.

 

1. Losy wsi i jej mieszkańców w okresie rozbiorów

W 1796 roku grunty wsi Łomnica, wchodzące ponownie w skład gruntów wereszczyńskich, zostały sprzedane przez Kacpra, Józefa i Łukasza Wereszczyńskich Karolowi Godowskiemu. Karol Godowski, pełniący urząd Sędziego Ziemskiego Powiatu Włodawskiego, wraz z żoną Ewą Ossolińską, był właścicielem wsi do końca lat dwudziestych, w których to zmarł. Kupione przez niego grunty obejmowały oprócz Łomnicy również Zienki, Zbójno, Zawadówkę, Załucze i Lipniak. Po śmierci Karola Godowskiego majątek podzielono pomiędzy Piątkowskich, Godowskich, Osieckich i Babskich. Łomnica dalej pozostała własnością rodziny Godowskich. W XIX wieku łomnicki dwór zamieszkiwany był przez rodzinę Łomskich, posiadający grunty również w okolicznych wsiach. Jeden z dziedziców Łomskich miał ze swoją służącą dziecko. Żeby się jego żona o tym niedowidziała ów dziedzic ożenił tą służącą ze swoim wiernym poddanym Ryczuchem, któremu nadał folwark w Lipniaku. Z czasem nowy dziedzic przechrzcił się na wiarę rzymskokatolicką i przyjął nazwisko Ryciński.

Na początku XIX wieku Łomnica była średniej wielkości wsią, jak na ówczesne warunki. Zgodnie ze spisem z 1827 roku we wsi znajdowało się 15 zabudowań z 86 mieszkańcami, a sama wieś należała do parafii prawosławnej w Lejnie. W przeważającej większości mieszkańcy Łomnicy byli narodowości ukraińskiej i wyznania prawosławnego. Według stanu z 1846 roku we wsi mieszkało 116 parafian należących do cerkwi w Lejnie, byli również łacinnicy w liczbie 15 osób (według danych z 1860 roku), a ich kościół parafialny znajdował się w Sosnowicy. Tak więc, podobnie jak w okolicznych wsiach, zdecydowaną większość mieszkańców dużej już wsi, jaką była Łomnica, stanowili Ukraińcy, Polacy byli zaś drugą grupą narodowością pod względem wielkości. Po upadku Powstania Styczniowego liczba budynków mieszkalnych spadła do 13, lecz zamieszkiwało je 137 mieszkańców. Tak duża koncentracja mieszkańców na jeden budynek mieszkalny świadczyć mogłaby o poważnych zniszczeniach pozostałych z okresu powstańczego. Powierzchnia wsi obejmowała wówczas 1178 morgów ziemi. Oprócz budynków chłopskich we wsi znajdował się folwark, który z folwarkiem zienkowskim, lipniackim i zbójnickim składał się na dobra łomnickie. Według stanu z 1866 roku na dobrach folwarku łomnickiego, liczących 487 morgów ziemi, gospodarzyło 24 osadników. Dobra łomnickie składały się głównie z lasów (488 morgów), mniejszą powierzchnię zajmowały zaś grunty orne i ogrody (382 morgi) oraz łąki (293 morgi). Największy udział w strukturze gruntów dóbr łomnickich miały jednak nieużytki, które zajmowały powierzchnię 811 morgów. W skład tychże dóbr zaliczane było Jezioro Moszne, zajmujące wówczas powierzchnię 60 morgów.

W drugiej połowie XIX i na początku XX stulecia ta leżąca nad rzeką Piwonią wieś ulegała rozrostowi. Przed wybuchem wojny w 1911 roku we wsi doliczono się 32 zabudowania, zamieszkane przez 251 osób, jednakże już w 1915 roku znajdowało się 27 zabudowań mieszkalnych. Na południowy-wschód od wsi znajdował się zwany przez mieszkańców Suchy Las. Łomnica do wybuchu wojny światowej była najbardziej ruską wsią w gminie. Liczba mieszkańców wsi rosła, pomimo śmierci wielu z nich w walkach z Powstania Styczniowego i ewakuacji prawosławnych mieszkańców wsi z wojskami carskimi w 1915 roku, przed nacierającymi wojskami niemieckimi. Z Rosji wiele rodzin już nie wróciło, chociażby Józef i Bazylii Bartoszuki, dlatego też sołtys wsi ich gospodarstwa przekazał w użytkowanie nowym mieszkańcom, bądź na powiększenie istniejących.

 

1. Łomnica w Drugiej Rzeczpospolitej

Łomnica po odzyskaniu niepodległości była miejscowością, w której obok Ukraińców również licznie zamieszkiwali Polacy. Zgodnie z przeprowadzonym w 1921 roku powszechnym spisem ludności we wsi zamieszkiwało 96 mieszkańców w 21 domach. Spośród nich 55 z nich zadeklarowało wyznanie prawosławne. Wyznanie katolickie zadeklarowało 25, a religię mojżeszową 16 mieszkańców (np. rodzina Abrama Goldberga, Berka Zunszajna). Stosunek narodowościowy ulegał zmianie na korzyść Polaków zwłaszcza, że znaczna część mieszkańców ukraińskich uciekła do Rosji, skąd wielu już nie wróciło. Natomiast ci, którzy wrócili, zastawali najczęściej swoje gospodarstwa w ruinie. Przed wybuchem wojny światowej we wsi znajdowało się 51 zabudowań gospodarskich, przy czym 11 z nich, znajdujących się w pobliżu drogi Wola Wereszczyńska – Sosnowica, tworzyło Kolonię Łomnicę.

W pierwszych latach po wojnie życiem we wsi kierował sołtys Ignacy Styczyński, zaś na szczeblu powiatowym wieś reprezentował Franciszek Chibowski, który w 1927 roku został radnym Sejmiku Powiatowego we Włodawie. Jego najstarszy syn Kazimierz był miejscowym kowalem. We wsi znajdował się młyn w formie wiatraka. Został wybudowany na początku wieku, ale do wsi przeniesiono go w 1932 roku przez nowego właściciela Teodora Wróblewskiego i jego szwagra Jana Wójtowicza. 

We wsi pozostał dwór szlachecki, który uległ ruinie dopiero w wyniku działań II wojny światowej. Po rozparcelowanym majątku łomnickim pozostały lasy i grunty, które zostały przyznane gromadzie wiejskiej. Zarządzali nimi sami mieszkańcy na organizowanych zebraniach wiejskich. Na jednym z nich w 1926 roku mieszkańcy postanowili, iż drzewo opałowe z lasu gromadzkiego można zbierać wyłącznie w sobotę, zaś materiał budowlany można brać tylko za zawiadomieniem gajowego. Postanowiono również wzbronić pasania bydła w lesie i w zagajniku gromadzkim. Te samoograniczenie się mieszkańców miało zapobiec dalszej degradacji ich wspólnego lasu, co miało miejsce w pierwszych latach po parcelacji.

W pierwszych latach niepodległości we wsi nie było szkoły powszechnej, dlatego też dzieci uczęszczały do dwuklasowej szkoły w Lejnie, a po ukończeniu tychże dwóch klas do sześcioklasowej szkoły w Woli Wereszczyńskiej. W latach trzydziestych utworzono jednak szkołę z jednym etatowym nauczycielem, do której uczęszczało 61 uczniów, głównie z Łomnicy i Jamnik. Większość wśród uczniów stanowiły dzieci wyznania prawosławnego (34 uczniów), niewiele mniej było jednak dzieci wyznania rzymskokatolickiego (27 uczniów). Stosunek wyznaniowy uczniów odzwierciedlał stosunek narodowościowy mieszkańców Łomnicy, tak więc grupą dominującą pozostawali Ukraińcy, choć mieszkańców polskich było już niewiele mniej.

 

1. Losy mieszkańców w trakcie II wojny światowej

Wybuch II wojny światowej zmienił w Łomnicy wiele. Już w pierwszych miesiącach wojny zlikwidowano szkołę polską, a w jej miejsce utworzono ukraińską. Na lekcje prowadzone przez Eugeniusza Chworostowskiego uczęszczało 39 dzieci ukraińskich, a także 25 dzieci polskich. Część rodziców wysyłało swoje pociechy do polskiej szkoły w Woli Wereszczyńskiej. W 1942 roku wszystkich mieszkańców żydowskich zabrano do okolicznych gett.

Dość szybko organizowały się struktury podziemia, w pierwszej połowie 1940 roku ze wsi Łomnica i Lejno został stworzony oddział Narodowej Organizacji Wojskowej, której komendantem mianowano Stefana Kowalewskiego ps. „Świerk” z Lejna. Oddział liczył około 25 partyzantów (również z Komarówki, Zamłyńca, Orzechowa) i uczestniczył w wielu akcjach zleconych przez komendę obwodu. Niszczył rejestry kontyngentowe, czy też palił akta w urzędach gminnych. Jako oddział dywersyjny Armii Krajowej (AK) był zarazem łącznikiem z oddziałami partyzantki ludowej (tj. Gwardii Ludowej) i radzieckiej. Dowódcą miejscowego plutonu AK był tutejszy mieszkaniec Stanisław Widuta ps. „Pocisk”.

W dniu 9 kwietnia do Łomnicy przybył oddział Brygady Armii Ludowej (AL.) im. Wandy Wasilewskiej, dowodzony przez Jana Bulwickiego. W kolejnych dniach przybywały kolejne oddziały alowców. We wsi stacjonowały przez okres jednego miesiąca, choć przemieszczały się na kwatery w innych pobliskich miejscowościach, takich jak Zienki, Orzechów, Zamłyniec. Nowi partyzanci nie zdobyli dużej przychylności, stąd też, pomimo namów, ochotników nowych do brygady nie napływało. Jeden z partyzantów Zbigniew Małyszczycki, w napisanych wspomnieniach, podawał następujące powody takiego zachowania: Jedną z przyczyn niedostatecznego napływu ochotników, było i to, że na pierwszy rzut oka brano brygadę za jednostkę radziecką. Partyzanci nosili na czapkach czerwone romby, a nikt z dowództwa nie pomyślał o ponownym umieszczeniu tam orzełków, które zdjęto w połowie września 1943 roku, by nie drażnić ludności ukraińskiej na Polesiu. Mniemaniu temu sprzyjała również stosunkowo duża liczba zastępców politycznych, których funkcję pełnili wyłącznie partyzanci radzieccy: Rosjanie lub Ukraińcy, nieznający polskiego.

W trakcie pacyfikacji sąsiedniej Woli Wereszczyńskiej w czerwcu 1944 roku spaleniu uległo również kilka zabudowań w Łomnicy. Było to o tyle łatwe, gdyż pacyfikacja miała formę nalotów powietrznych, które odpowiedź okupanta za coraz śmielszą działalność w okolicy oddziałów partyzanckich.

 

1. Łomnica w Polsce Ludowej

Jeszcze w 1943 roku Łomnica była jedną z większych wsi w Gminie Wola Wereszczyńska, liczyła bowiem 307 mieszkańców. W pierwszych latach po wojnie wieś zaczęli opuszczać mieszkańcy ukraińscy, a w ich miejsce osiedlali się głównie repatrianci zza Buga. Poukraińskie majątki państwo przejmowało, a następnie przekazywało nowym osadnikom. Jeszcze w marcu 1945 roku stosunek ludnościowy wykazywał przewagę ludności ukraińskiej. Na 35 ukraińskich rodzin (184 osoby) przypadało 22 rodziny polskie (109 osób). W tym roku do Związku Radzieckiego (ZSRR) wyjechało 23 Ukraińców, w kolejnych latach następni. Z miejscowości o przeważającej liczbie mieszkańców ukraińskich Łomnica zmieniła się na wieś całkowicie spolszczoną.

Przez okres kilku lat po wojnie pozostali także Ukraińcy z Zienek i Górek, którzy w okolicach Łomnicy posiadali swoje łąki i pastwiska. Znając bardzo dobrze miejscowych brali często udział, u boku państwowych służb represji, w licznych ich aresztowaniach. Aresztowania nasiliły się przed wyborami do Sejmu Ustawodawczego ze stycznia 1947 roku. W ostatnich dniach grudnia 1946 roku służby represji aresztowały we wsi komendanta oraz kilku członków miejscowej placówki WiN i byłych członków AK, w tym Stanisława Widutę, legitymującym się fałszywym nazwiskiem Stanisław Kwiatkowski, oraz dezertera z Ludowego Wojska Polskiego Stanisława Szalasta, który pełnił wówczas funkcję komendanta placówki WiN. Te działania, a następnie ogłoszenie amnestii rozbiły struktury WiN w Łomnicy (liczącej około 10 członków), jednakże aresztowania za „współpracę z bandami” występowały dalej. W grudniu 1948 roku aresztowano Adama Koszeluka pod zarzutem udzielenia pomocy rannemu Edwardowi Taraszkiewiczowi PS. „Żelazny”. W trakcie przesłuchać Koszulek zeznał, że o nocnej porze do mieszkania swego puścił osobnika uzbrojonego w automat PPSza i pistolet ubrany po wojskowemu, który prosił o udzielenie pomocy, oświadczając że jest ranny. (…) Początkowo pomocy nie chciał udzielić gdyż nie wiedział kto to jest. Osobnik ów oświadczył, że jest „Żelazny” i po tym oświadczeniu podejrzany wiedząc że jest to d-ca bandy udzielił mu pomocy przez zrobienie rannemu bandycie opatrunku, następnie na prośbę „Żelaznego” odprowadził go w bezpieczne miejsce w okolice Orzechowa odległe od jego domu około 9 km., za co otrzymał 3 tyś. zł.

Zmorą dla mieszkańców był rabunki, będące w pierwszych latach powojennych na porządku dziennym. Dokonywali ich najczęściej bandy podszywające się pod partyzantów, ale czasami też i sami partyzanci. Latem 1945 roku z gospodarstwa Włodzimierz Chwaluka zrabowano dwa konie, świnię i wiele innych rzeczy z gospodarstwa. Natomiast na Adamie Adamiuku wymuszono oddanie roweru.

Przesiedlenia wpłynęły na spadek liczby mieszkańców, gdyż mapa topograficzna z 1965 roku wskazywała już na 36 gospodarstw we wsi, choć na kolonii gospodarstw znajdowało się 11, czyli tyle samo co przed wojną. Pomiar zaludnienia z lat osiemdziesiątych wskazywał na około 140 mieszkańców, co było liczbą wyższą od stanu ludności ze spisu powszechnego z 1921 roku. Oprócz budynków mieszkalnych we wsi znajdował się młyn  koźlak Teodora Wróblewskiego. W 1957 roku zaprzestał on działalności z powodu nałożenia na młynarzy wysokich podatków, dlatego też budowla zaczęła niszczeć i nie dotrwała do ówczesnych czasów.

Pierwszym powojennym sołtysem wsi został Krzywda. Zaraz po zakończeniu wojny we wsi otworzono szkołę powszechną, w której nauczycielkami w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych były Alina Siwińska i Janina Radko. Znajdowała się w starych, drewnianych budynkach, dlatego mieszkańcy wsi w ramach czynu społecznego wybudowali w latach 1966 – 1969 nową szkołę murowaną. Mieszkańców wsparli finansowo kombatanci Ludowego Wojska Polskiego, stąd też w dniu 25 maja 1969 roku na uroczystym przekazaniu szkoły nadano jej patrona II Armii Wojska Polskiego. Szkoła ta liczyła tylko cztery klasy i funkcjonowała do 1976 roku, a dzieci w niej uczące się przeniesiono do szkoły w Woli Wereszczyńskiej. Młodzieży z Łomnicy zapewniono transport szkolny, w postaci autobusu Zbiorczej Szkoły Gminnej w Urszulinie.

 

1. Wieś w latach współczesnych

Na początku nowego milenium liczba ludności utrzymywała się na poziomie 140 mieszkańców. Do 2007 roku liczba ta spadła do 114 osób, które zamieszkiwały w 32 gospodarstwach rolnych. W latach dziewięćdziesiątych wieś słynęła z mieszkanki Anny Nawrockiej, która w 1996 roku miała już za sobą 106 wiosen i była jeszcze w stanie pomagać w pracach przy gospodarstwie.

Obecnie funkcję sołtysa wsi Łomnica pełni Arkadiusz Kłębukowski, natomiast w wyborach samorządowych z 2002 roku mieszkańcy powierzyli Maciejowi Osiedleńcowi funkcję radnego Rady Gminy Urszulin. We wsi znajduje się siedziba Leśnictwa Lasów Państwowych Orzechów, a funkcję leśniczego pełni Mieczysław Osieleniec.

Na północ od wsi znajduje się Łąka Szeroka, która przed wojną zwana była Podstawiem. Na południowy-zachód znajdują się natomiast łąki bagienne Blizienki, zaś na południowy-wschód w okolicach Jeziora Karaśnego łąki bagienne Podkaraśne. W latach 2004 – 2006 przeprowadzono w Łomnicy prace scaleniowe gruntów rolnych, w ramach których połączono małe działki w duże, wytyczono nowe granice, a nawierzchnie dróg gruntowych utwardzono kruszywem.

 

 

Źródła i literatura:

• „Ziemia Włodawska”, nr 4 z 1926 roku;
• Busching Anton Friedrich (red.), Magazin fur die neue Historie und Geographie Angelegt, Volume 22, Halle 1788, www.books.google.com;
• Caban Ireneusz, Oddziały Armii Krajowej 7 Pułku Piechoty Legionów, Lublin 1994;
• Dokumenty w zbiorach własnych Alfreda Dąbrowskiego z Zawadówki;
• Giemza Zbigniew, Historie miejscowości Gminy Urszulin [w:] „Liderzy Polesia” nr 3 z 2007 r.;
• Giemza Zbigniew, Historia osadnictwa od pradziejów do współczesności na terenie Poleskiego Parku Narodowego;
• Jabłonowski Aleksander, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Tom VII: Ziemie ruskie. Ruś Czerwona, część I i II, Warszawa 1903, www.wbc.poznan.pl;
• Kołacz Małgorzata, Tarasiuk Dariusz, Dzieje Gminy Sosnowica. Analiza potencjału historycznego, www.sosnowica.pl;  
• Kronika szkolna i dokumentacja zgromadzona w Szkole Podstawowej w Woli Wereszczyńskiej:
• Księgi donacyjne Parafii Rzymsko-katolickiej w Wereszczynie;
• Małyszczycki Zbigniew, Partyzanci z Polesia. Z dziejów Brygady Armii Ludowej im. Wandy Wasilewskiej, Warszawa 1974; 
• Mapa topograficzna Polski, Warszawa 1965, www.geoportal.gov.pl;
• Mapa topograficzna Polski, Warszawa 1992, www.geoportal.gov.pl;
• Mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego, Warszawa 1938;
• Nadbużański Zryw. Wspomnienia z lat okupacji hitlerowskiej majora Romualda Kompfa ps. „Rokicz”, byłego D-cy III Bat. 7 pp. AK, [w:] Zeszyty Muzealne, Tom XV, Włodawa 2008;
• Pająk Henryk, Za samostijną Ukrainę, Lublin 1992;
• Pierwszy Powszechny Spis Ludności z dnia 30 września 1921 roku. Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, Tom IV – Województwo Lubelskie;
• Piotrowski Wiesław, Zarys historii okolic Poleskiego Parku Narodowego, [w:] Zeszyty Muzealne, Tom X, Włodawa 2002;
• Relacja świadków i ich rodzin: Waldemar Chibowski z Nowego Dębia;
• Sobiecki Leonard, Z dziejów szkolnictwa podstawowego Powiatu Włodawskiego w okresie okupacji z uwzględnieniem tajnego nauczania, Lublin 1974;
• Sulimierski Filip, Wawelski Władysław, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 1880-1914, www.dir.icm.edu.pl;
• Tabela miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biurze Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, Warszawa 1827, www.wbc.poznan.pl;
• Topograficzna Karta Królestwa Polskiego z 1839 roku;
• Ubersichtsblatt der Karte des westlichen Russlands z lat 1911 – 1915;
• Wawryniuk Andrzej, Encyklopedia Euroregionu Bug, powiat włodawski (Polska), Łuck 2009;
• Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie – materiały administracyjne. PUBP Włodawa 1944 – 1964. Instytut Pamięci Narodowej o/Lublin;
• Wspomnienia mieszkańców: Antoni Stefaniuk z Lipniaka;