Historia Urszulina

Adam Panasiuk

Dzieje wsi Sumin

1. Geneza powstania wsi i jej pierwsi mieszkańcy

Wieś Sumin, pierwotnie nazywana Somin, początki swoje wywodzi jeszcze sprzed okresu największej fali osadnictwa na tych ziemiach, które miało miejsce po upadku Powstania Styczniowego. Na mapach Galicji Zachodniej z przełomu XVIII i XIX wieku w miejscu położenia współczesnej wsi oznaczano osadę Borysik. Z czasem Borysikiem nazywano już tylko zabudowania położone kilka kilometrów na wschód, znajdujące się wyłącznie przy młynie, zaś zabudowania przy jeziorze dały początek nowej osadzie. Już z ksiąg parafialnych kościoła wereszczyńskiego z 1844 roku dowiadujemy się, iż ksiądz Józef Wnorowski dokonał chrztu Wincentego Kilarowskiego, dziecka Michała i Petronelli Kilarskich, oraz Wincentego Mazurka, syna Franciszka i Marianny Mazurków, zamieszkałych właśnie w Suminie. Kilarscy i Mazurkowie byli więc pierwszymi rzymsko-katolickimi osadnikami nowej wsi. Od tego okresu przy Jeziorze Somin (określanego jeszcze na mapach z początku XIX wieku jako Jezioro Piskorze), powstała osada biorąca od niego nazwę. Sumin był osadą włościańską, powstałą na dobrach garbatowskich. Grunty osady zajmowały wówczas 101 morgów ziemi i należały do dóbr świerszczowskich, a następnie do wydzielonego z nich majątku Garbatówka.

Do nowej osady z upływem kolejnych lat przybywały nowe rodziny, chociażby: Antoni i Katarzyna Tabaki z sąsiedniej Kozubaty, Antoni i Katarzyna Ciżewscy, Józef i Franciszka Klepacze, Antoni i Anna Soleccy, czy też Karol i Karolina Klocowie. Już w dokumentach z 1883 roku pojawiały się informacje o sumińskiej karczmie. Dla lepszej ochrony okolicznych dworskich lasów w Suminie zamieszkiwał gajowy Adam Brzozowiec. W 1905 roku we wsi znajdowało się 7 zagród, zamieszkałych przez 164 osoby, 16 prawosławnych i 148 rzymskokatolików. Od strony południowej znajdowała się Kolonia Sumin z 6 zagrodami i 64 mieszkańcami (10 prawosławnych, 42 rzymskokatolików i 12 protestantów). We wsi funkcjonowało Towarzystwo Sumińskie, które wspólnie użytkowało część gruntów przyznanych w reformie uwłaszczeniowej. W 1915 roku osada liczyła już tylko 6 zabudowań. Wieś należała wówczas do Powiatu Chełmskiego i Gminy Cyców, a więc znajdowała się poza granicami ówczesnej Gminy Wola Wereszczyńska, utworzonej w 1865 roku.

1. Sumin w okresie dwudziestolecia międzywojennego i II wojny światowej

Administracyjna przynależność do Powiatu Chełmskiego istniała także w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Sumin pozostawał ciągle malutką osadą, gdyż zgodnie z przeprowadzonym w 1921 roku powszechnym spisem ludności w 14 domach zamieszkiwało tylko 93 osadników, w tym aż 90 katolików (np. Kondrasy, Sochaczewscy, Majewscy, Szczepaniaki, Skoczylasy) i tylko 3 prawosławnych. Ponadto na sumińskiej kolonii w 9 domach mieszkało 61 mieszkańców, 34 rzymskokatolików i 27 prawosławnych. Jedną z bogatszych gospodarzy był  F. Szczepaniak, właściciel 1/5 jeziora i 14 morgów gruntów. W ostatnich przed wojną latach jezioro było własności Kazimierza Czarneckiego z Grabniaka.

 Dzieci ze wsi uczęszczały do szkół w Garbatówce, Grabniaku, ale także w Zabrodziu, Dębowcu i Urszulinie. Podobnie jak w innych pobliskich wsiach zdecydowana większość mieszkańców utrzymywało się z ziemi, źródłem utrzymania się niektórych rodzin było również pobliskie jezioro, będące własnością rodziny Czarneckich, zamieszkujących w Grabniaku po drugiej stronie jeziora. Zawodowo rybołówstwem zajmował się chociażby mieszkaniec wsi Szymon Szczepanowski.

Wieś, a przede wszystkim pobliskie jezioro, stało się w okresie Drugiej Rzeczpospolitej dla mieszkańców okolic ulubionym miejscem spotkań i wypoczynku. Mieszkańcy Urszulina, Dębowca, Kozubaty, czy też Zabrodzia w każdy wolny dzień spotykali się przy śpiewach i granej muzyce, granej głównie na akordeonie. Z racji rozciągającego się jeziora wieś już w okresie dwudziestolecia międzywojennego przybierała charakter miejscowości rekreacyjno-wypoczynkowej. Jednakże zabudowań trwałych ciągle było niewiele, gdyż przed wybuchem drugiej wojny światowej na wieś Sumin składało się jedynie piętnaście gospodarstw, choć kilka kolejny znajdowało się na południe od jeziora, które wówczas zaliczano do sołectwa Grabniak.

Okolice Jeziora Sumin był w okresie wojny miejscem intensywnej aktywności partyzantów. Bagienne okolice sprzyjały tworzeniu kryjówek, wieli gospodarzy utrzymywała partyzantów stacjonujących w okolicy partyzantów Armii Krajowej (AK) z oddziału „Nadbużanki”. Do partyzantów przystępowali też miejscowi, w tym Edward Czajkowski, czy też Szymon i Tomasz Szczepanowscy.

1. Sumin w Polsce Ludowej

Jeszcze pod koniec wojny w Suminie utrzymywał się wysoki wskaźnik zaludnienia, gdyż w 1943 roku we wsi mieszkało 135 mieszkańców. Poziom zaludnienia utrzymywał się w kolejnych powojennych latach. Zgodnie z mapą topograficzną z 1965 roku we wsi znajdowało się 26 gospodarstw, czyli prawie dwa razy więcej niż przed wojną. W kolejnych latach liczba gospodarstw wzrosła do 28.. Na wzrost liczby mieszkańców wpływ miała zmiana granic ewidencyjnych, przyporządkowująca do wsi Sumin zabudowania znajdujące się na południowy-wschód od jeziora, które przed wojną były częścią wsi Grabniak. Drugim czynnikiem sprzyjającym wzrostowi mieszkańców jest atrakcyjność turystyczna Jeziora Sumin. W latach siedemdziesiątych pojawiły się w Suminie pierwsze zabudowania letniskowe, dziś stanowią one rozbudowane osiedle jednorodzinnych domków wypoczynkowych, wykorzystywanych przede wszystkim w okresie letnim. W 1973 roku ramach reformy administracyjnej wieś włączono do utworzonej Gminy Urszulin

1. Sumin współczesny

Na początku milenium w Suminie w 21 gospodarstwach mieszkało 87 osób. Stan ten utrzymał się do 2007 roku. W wyborach samorządowych w 1998 roku na radną Rady Gminy w Urszulinie mieszkańcy wybrali Krystynę Kozłowską. Obecnie funkcję sołtysa pełni również kobieta Helena Szelewicka.

Z powodu problemów z zanieczyszczeniem ekologicznym Jeziora Sumin i przez wiele lat obowiązujący zakaz kąpieli powoduje, iż zabudowanych działek nie przybywa, a najstarsze są rozbierane. Zamiast tłumów plażowiczów w sezonie letnim można najczęściej spotkać pojedynczych wędkarzy.  

Źródła i literatura:

• Carte von West-Gallizien In den Jahren von 1801 bis 1804, Anton Mayer von Heldensfeld, http://teca.bncf.firenze.sbn.it;
• Giemza Zbigniew; Historie miejscowości Gminy Urszulin [w:] „Liderzy Polesia”, nr 3 z 2007 r.;
• Księgi urodzeń, ślubów i zgonów Parafii Rzymsko-katolickiej w Wereszczynie;
• Mapa topograficzna Polski, Warszawa 1965, www.geoportal.gov.pl;
• Mapa topograficzna Polski, Warszawa 1992, www.geoportal.gov.pl;
• Mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego, Warszawa 1938;
• Metryki obwodu szkolnego w Urszulinie z 1939 roku, zebrane w Zespole Szkół w Urszulinie;
• Pierwszy Powszechny Spis Ludności z dnia 30 września 1921 roku. Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, Tom IV – Województwo Lubelskie;
• Sulimierski Filip, Wawelski Władysław, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 1880-1914, www.dir.icm.edu.pl;
• Ubersichtsblatt der Karte des westlichen Russlands zlat 1911 – 1915;
• Wawryniuk Andrzej, Leksykon miejscowości Powiatu Włodawskiego, Łuck 2007;
• Wspomnienia mieszkańców: Stanisław Szynkora z Jamnik;