Historia Urszulina

Adrian Uljasz

Ekumeniczna cerkiew

Zmieniona wersja artykułu opublikowanego w piśmie „Słowo i Myśl” 2007, nr 4 (Poznań)

Jedna z większych mniejszościowych wspólnot religijnych w naszym państwie to Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny. We wschodniej części Polski, w tym na Lubelszczyźnie,  jest wiele zabytkowych obiektów kultur prawosławnego, głównie cerkwi i cmentarzy.

 Foto: Anna Czarnomska

Mało znana prawosławna świątynia znajduje się na ziemi chełmskiej, w miejscowości Sosnowica. Jest to wieś gminna, położona w województwie lubelskim i powiecie parczewskim. W latach 1975 - 1998 była okresowo w województwie chełmskim. Gmina Sosnowica leży na terenie atrakcyjnego przyrodniczo i krajobrazowo Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego, znanego z pięknych jezior i lasów. Na obszarze gminy jest część Poleskiego Parku Narodowego. Najważniejsze materiały i wiadomości do artykułu pomogły mi uzyskać lub przekazały pracownice Gminnej Biblioteki Publicznej w Sosnowicy dyrektor Anna Czarnomska, Renata Paśnik, Joanna Krupka i Małgorzata Selwa. Dwie ostatnie z wymienionych osób od ponad dwóch lat nie są już bibliotekarkami, ale pracują w Centrum Kultury w Sosnowicy. W kwerendzie wsparł mnie również Andrzej Wrona, prowadzący Archiwum Naukowe przy Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Nieocenioną pomoc zawdzięczam proboszczowi Parafii Prawosławnej ze stosunkowo niedalekiej Horostyty księdzu Tomaszowi Łotyszowi. [1] Potrzebnych informacji udzielili mi także duchowni z Parafii Prawosławnej w Lublinie.

Sosnowicka cerkiew ma stosunkowo niedużą literaturę. W 2005 r. ukazał się artykuł na jej temat w lokalnym „Słowie Podlasia” [2], ale tekst nie jest w pełni wiarygodny, gdyż powstał bez porozumienia z prawosławnymi. [3]  Dopiero w roku 2007 ukazały się dwie monografie, popularnonaukowa [4] i naukowa [5], zawierające bardziej obszerne wiadomości na temat sosnowickiej parafii prawosławnej i cerkwi. Druga z wymienionych publikacji jest często cytowana w monograficznych opracowaniach miejscowości gminy Urszulin dostępnych na stronie historia.urszulina.net., założonej i prowadzonej przez Adama Panasiuka.    

Ślady osadnictwa, wskazujące na Sosnowicę, Uhnin i Wereszczyn pochodzą z przełomu XII i XIII w. [6], natomiast pierwsze wzmianki źródłowe na ten temat z XV w. [7] Pierwsza cerkiew prawosławna w Sosnowicy powstała w XVI w. Była świątynią parafialną, wchodzącą w skład namiestnictwa  (dekanatu) chełmskiego w prawosławnej diecezji chełmskiej. W 1596 r. stała się cerkwią unicką wskutek unii brzeskiej. W XVII w. taki sam los spotkał cerkiew w niedalekim Lejnie, najprawdopodobniej również pochodzącą z XVI w. W 1875 r. władze carskie zlikwidowały unicką diecezję chełmską przyłączając ją do prawosławnego arcybiskupstwa warszawskiego i tworząc nową prawosławną eparchię chełmsko – warszawską. Do nowej diecezji weszły parafie Sosnowica i :Lejno, ponownie jako prawosławne. W 1888 r. parafia sosnowicka skupiała 2225 wiernych. W sierpniu 1890 r. rozebrano starą drewnianą cerkiew, a na jej miejsce wybudowano murowaną, której budowę zakończono w roku 1893. Patronami parafii byli święci Piotr i Paweł. Odpusty prawosławne w Sosnowicy odbywały się 29 czerwca i 1 października. W 1919 r. władze polskie przywróciły z 330 parafii istniejących na terenie ówczesnego województwa lubelskiego w 1915 r. tylko 29,  w tym parafie w Sosnowicy i Horostycie. Parafia sosnowicka przez cały okres międzywojenny znajdowała się w granicach Diecezji Warszawsko – Chełmskiej Św. Kościoła Prawosławnego, w dekanacie włodawskim. [8]

Proboszczami parafii do 1946 r. byli m.in. następujący księża i mnisi prawosławni: Cyprian Jurczakiewicz (1882 – 1884), Teofil Jurczakiewicz (1884 – 1894), Mikołaj Konstantynowicz Romanow (1894 – 1915), Mitrofan Stelmaszuk (1918 – 1920), ks. Sylwester Brodkiewicz (1921 – 1928), Meliton Jarmuż (1928 – 1929), Mikołaj Kość (1929 – 1931), Ksenofont Milkow (1931 – 1935), Bazyli Tylimoniuk (1935 – 1946), Bazyli Buchało (1936). [9] 

Przed 1939 r. Sosnowica dzieliła się na „osadę” i „wioskę”. W Sosnowicy „osadzie” mieszkali głównie Żydzi, a oprócz nich rodziny polskie, zaś w „wiosce” około 100 rodzin prawosławnych. [10] Jeden z polskich mieszkańców Sosnowicy, Jan Szumski, relacjonował po latach, że czasem jego rodacy chodzili na nabożeństwa prawosławne posłuchać pięknie śpiewającego chóru. [11]

Po drugiej wojnie światowej, w 1947 r., władze Polski Ludowej wysiedliły z Sosnowicy i okolic zdecydowaną większość ludności prawosławnej. [12] Jan Szumski tak wspominał ten fakt po prawie 30 latach: „Ja widziałem, jak ich wywozili. Ja patrzę, tu tylu znajomych. Oni powiadają, do widzenia panie Szumski, już się nie zobaczymy, to przyznam, że zapłakałem”. Dodawał z wyraźną ironią: „No ale cóż, oni to chyba jechali sami, z własnej woli.” [13] Z okolic Sosnowicy prawie w całości wywieziono wtedy ludność wsi Hola, Pieszowola, Górki, Zienki, Kodeniec, Kalinka, Wyhalew i w części Orzechów. [14] Wysiedleni trafili do ZSRR i na zachodnie tereny Polski. Na ich miejsce do „wioski” napłynęła ludność polska z okolicznych wsi oraz repatrianci zza Buga. [15]

Pozostała po nich cerkiew pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła, znajdująca się w zachodniej części Sosnowicy [16], przy głównej ulicy wsi. Jest dobrze widoczna, gdy wjeżdża się do Sosnowicy od strony Lublina i Łęcznej. Zabytkowa świątynia, wybudowana w stylu bizantyńsko – klasycystycznym, składa się z kwadratowej nawy z kaplicami bocznymi tworzącymi ramiona krzyża oraz z prostokątnego „babińca” i kruchty. Od wschodu zamknięta jest trójbocznym prezbiterium. Wieża i nawa zwieńczone są baniastymi kopułami. W fasadzie nad kruchtą znajduje się wieża – dzwonnica. Cała budowla wyróżnia się linearnie opracowaną dekoracją architektoniczną. [17] We wnętrzu zachował się ikonostas i w części malowidła ścienne. [18]  W 1988 r. cerkiew została wpisana do rejestru zabytków pod numerem A/144/50. [19] Jest częściowo zniszczona [20], ale stopniowo są przeprowadzane prace remontowe [21], niestety wolno, czemu winny jest brak wystarczających środków.  Prace remontowe dokonane w latach 1990 – 2000 polegały na naprawieniu dachu, przeprowadzeniu elewacji fundamentów i wymianie stolarki drzwiowej. Obecnie planowana jest wymiana stolarki okiennej. W latach dziewięćdziesiątych, jeszcze przed wymianą stolarki drzwiowej, cerkiew obrabowano. Część ikon złodzieje zniszczyli. Pozostałe zostały odzyskane na granicy i znajdują się obecnie w Muzeum Poleskim we Włodawie. [2

W Sosnowicy istnieje też prawosławny cmentarz, dotąd działający. [23] Znajduje się około 150 m. na południe od cerkwi, wśród pól. Powstał w pierwszej połowie XIX w. [24] Zachowały się na nim liczne grobowce [25], między nimi trzy bezwyznaniowe mogiły członków KPZU (Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy) zamordowanych w l. 1941 – 1942 przez hitlerowców. [26] Cmentarz odwiedziłem w kwietniu 2007 r. z paniami Anną Czarnomską i Joanną Krupką z biblioteki i domu kultury w Sosnowicy jako przewodniczkami. Z napisów na widzianych przeze mnie nagrobkach wynika, że ostatnie pogrzeby na cmentarzu odbyły się w 2004 r. Sosnowicki cmentarz jest już częściowo oczyszczony. Ks. Łotysz zapowiadał w 2007 r., że w przyszłości cmentarz zostanie ogrodzony. [27] Na terenie gminy, w miejscowości Lejno znajduje się inny cmentarz prawosławny [28], na którym już nie ma pochówków, obecnie w dużym stopniu zdewastowany.[29]

Cerkiew w Sosnowicy jest przez cały rok zamknięta. Ożywa jedynie raz w roku, 12 lipca, czyli w święto patronów Piotra i Pawła. [30] Odprawia się w niej w ten dzień prawosławne nabożeństwo, organizowane przez ks. Łotysza z Horostyty. Z cerkwi parafialnej w Horostycie jest wtedy przywożone do Sosnowicy wyposażenie liturgiczne, np. szaty i untensylia, czyli przedmioty niezbędne do liturgii, a także ikony. Na nabożeństwo zbierają się parafianie z Sosnowicy i okolic, zarówno prawosławni, jak i rzymscy katolicy. [31] Mieszkańcy Sosnowicy i osoby pochodzące z tej miejscowości mówią, że uczestniczy w nich cała miejscowa społeczność. [32] Przyjeżdżają również wierni z parafii prawosławnych innych niż Horostyta, m.in. z Lublina, a także wczasowicze znad okolicznych jezior. [33] Na nabożeństwa przychodzi zawsze około 100 osób. Wcześniej wiadomość o liturgii na 12 lipca jest ogłaszana na tablicach informacyjnych w miejscach publicznych., np. nad Jeziorem Czarnym Sosnowickim. Tradycja odprawiania nabożeństw datuje się od około 10 lat. Wcześniej sosnowicka cerkiew podlegała pod Parafię Przemienienia Pańskiego w Lublinie, a od 2003 r. pod horostycką. Nabożeństwa przebiegają w pełnej liturgii prawosławnej, w języku cerkiewnosłowiańskim. Po nich odbywa się msza ku czci apostołów Piotra i Pawła. Doroczne nabożeństwo odprawia ks. Łotysz wspólnie z duchownymi z okolicznych i dalszych parafii prawosławnych, np. z Włodawy, Sławatycz. Kazanie w języku polskim lub ukraińskim za każdym razem wygłasza inny duchowny, zaproszony spoza parafii w Horostycie. [34] Sosnowickie nabożeństwa mają autentycznie ekumeniczny charakter, bo chrześcijanie różnych wyznań gromadzą się na nich spontanicznie.

Proboszcz z Horostyty udzielił mi interesujących informacji o funkcjonowaniu swojej parafii, w stosunku do której świątynia w Sosnowicy jest cerkwią filialną. Parafia należy do Prawosławnej Diecezji Lubelsko – Chełmskiej, w której funkcję ordynariusza pełni Jego Ekscelencja Najprzewielebniejszy Abel, Prawosławny Arcybiskup Lubelski i Chełmski. [35] Znajduje się w granicach dekanatu chełmskiego, mającego za dziekana księdza Prot. Jana Łukaszuka, jednocześnie proboszcza parafii w Chełmie. Wieś Horostyta należy administracyjnie do powiatu włodawskiego i gminy Wyryki województwa lubelskiego. W latach 1975 – 1998 podobnie jak Sosnowica była w województwie chełmskim. Tamtejsza cerkiew parafialna to zabytkowa świątynia drewniana, pochodząca z początku XVIII w. Nabożeństwa odprawia się w niej w każdą niedzielę, święta i odpusty. Oprócz filii w Sosnowicy parafia w Horostycie ma cerkiew filialną w Holi i kaplicę w Kodeńcu. Świątynia w Holi to obiekt zabytkowy podobnie jak cerkwie w Horostycie i Sosnowicy. W Holi i Kodeńcu nabożeństwa odbywają się po dwa razy w miesiącu. Odprawia je ks. Tomasz Łotysz jako jedyny duchowny w parafii. Władzę w parafii sprawuje jako proboszcz mianowany i wyświęcony przez Arcybiskupa Lubelsko – Chełmskiego. Pomaga mu w tym rada parafialna wybierana przez głosowanie, do której wchodzą starosta, wicestarosta, skarbnik i członkowie. Horostycka parafia skupia 250 osób, wśród nich 15 dzieci ze Szkoły Podstawowej i Gimnazjum. Uczniowie starsi, uczęszczający do szkoły średniej, mają katechezę np. w szkole we Włodawie. Ks. Łotysz uczy religii w Szkole Podstawowej w Kodeńcu, a młodzież gimnazjalną w punkcie katechetycznym na plebanii. Przy parafii działa chór młodzieżowy, prowadzony przez żonę proboszcza dyrygentkę Agnieszkę Łotysz, mający już w dorobku sukcesy artystyczne. Ksiądz Łotysz ma pewną liczbę wiernych na terenie gminy Sosnowica: we wsiach Górki i Orzechów. Pojedyncze osoby mieszkają w Sosnowicy i przyjeżdżają na większe święta oraz odpust do Holi, odległej od Sosnowicy o kilka kilometrów. [36]

Parafia Horostyta obsługuje kilka cmentarzy prawosławnych. Oprócz cmentarza w Sosnowicy są to cmentarze w Horostycie, Kodeńcu, Kaplonosach, Lubieniu, Holi i w miejscowości Hołowno. Wszystkie wymienione miejsca pamięci warto zwiedzić, podobnie jak zabytkowe prawosławne cerkwie. Internautów powinna do tego zachęcić wiadomość, że w 2007 r. przy dużym udziale ks. Łotysza otwarto szlak turystyczny z Dratowa, w którym jest cerkiew filialna w stosunku do Parafii Prawosławnej w Lublinie, do Sosnowicy przez Horostytę i Holę. Jest to ścieżka rowerowa z oznakowaniem i publikacjami. Powstała na podstawie umowy podpisanej przez proboszcza z Horostyty z Euroregionem Bug.

Do odwiedzenia Sosnowicy może dodatkowo skłonić fakt, że miejscowość odegrała dużą rolę we wczesnej biografii polskiego bohatera narodowego Tadeusza Kościuszki i dotąd można w niej obejrzeć pamiątki historyczne po późniejszym wodzu insurekcji. Niezaprzeczalną atrakcję turystyczną stanowią jeziora i lasy oraz szlaki turystyczne Poleskiego Parku Narodowego. Do Sosnowicy najlepiej przyjechać w pierwszej połowie lipca, by móc uczestniczyć w dorocznym nabożeństwie w cerkwi. Zwiedzając wschodnią część Polski pamiętajmy, że są to ziemie tak samo ważne kulturowo dla polskich wyznawców prawosławia czy grekokatolików, jak dla luteran Śląsk Cieszyński, również położony na pograniczu państw i kultur.